Klaus Bliem ie verdabòsc y sëurastant per Natura y Ambient tl Alpenverein Südtirol. Florian Ploner lëura tl local di jëuni a Lana y acumpanieia iló jëuni y jëunes tla vita da uni di. Doi ciamps desfrënc cun l medemo valor tl zënter: l respet, che vën vivù uni di.

Seniëur Bliem, cie uel pa respet tla natura dì per Vo?
Klaus Bliem: La cossa plu mpurtanta ie perdrët scëmpla : tò pea l refudam y ne lascé de reviers nia. Sce n tol pea bozes plëines o roba da maië, pona à nce l refudam lerch tl flucion uet. Chël toca pra la bona maniera.

N muessa se rënder cont che se muvon dedora tl habitat di tieres. L ie perdrët si ncësa y nscila dëssen nce se cumpurté. N dëssa sté sun i troies y cunscidré la tofles, per ejëmpl tenì i cians ala corda. Dantaldut d'inviern ie chësc mpurtant, ajache scenó desturben i tieres salveresc.

Y co se desmostra pa l respet de viers dl'autra persones tla natura?
Klaus Bliem: Nce tla cunvivënza. Chëi che va a pé, zitlisć - duc se spartësc la medema lerch. N muessa avëi cunscidrazion per i autri. Povester se muessen n iede astilé ora, povester n iede zapé ju dala roda. Canche n se saluda, se mbincian n bon di, iló scumëncia perdrët bele l respet.

Seniëur Ploner, Vo laurëis uni di cun i jëuni. Co vivëis'a l respet te chësc ciamp?
Florian Ploner: Suvënz ti vën trat dant ai jëuni, che i ne à degun respet. Chël ne vëiji ie nia nscila. Al cuntrer: Trueps mët scialdi a verda a coche n trata un cun l auter. Ëi se urientea dassënn de chël che i vëija, dantaldut dai granc.

Te mi lëur ei vivù truep ejëmpli ulache jëuni da ca si tëmp per judé ai autri, per tei dla medema età o nce per la jënt de tëmp. Chësc desmostra che jëuni à truep respet y despunibltà de judé.

Cie ie pa dantaldut mpurtant tl raport cun i jëuni?
Florian Ploner: Propi tla pubertà uel trueps se purvé ora. Chësc reverda l cumpurtamënt, l cialé ora, la persunalità. Sce zachei fej zeche de defrënt, che l sibe n stil de furnimënt o n tai di ciavëi, pona dëssen respeté chësc. N possa damandé do, mustré nteres, ma nia giudiché.

Mpurtant iel nce che nëus coche granc desmustron cumprenscion. I jëuni ie te na fasa te chëla che i ne n'ie mo nia for boni de cuntrolé si sentimënc. Chësc possa datrai vester mpeniatif, ma l toca leprò. Suvënz iesi inò dut autramënter tl proscimo mumënt.

Cie pudons'a nëus duc fé tla vita da uni di per desmustré plu respet?
Klaus Blim: Tla natura iel da mëter a verda, da tò su respunsabltà y da se rënder cont che n ne n'ie nia da sëui sun l troi.

Florian Ploner: Y tla relazions cun autra persones ne dausson nia sotvaluté de pitli gesć. N rì, na bona parola daulëibon o la despunibltà de judé fej suvënz plu fazion de chël che n miena. La va de se damandé tl drë' mumënt: Co ulëssi pa me cumpurté?

Ajache propi te chësc mumënt vëniel desmustrà respet.

Ala fin ne se desmostra l respet nia te de gran paroles, ma te truepa pitla dezijions, dedora tla natura avisa coche tla cunvivënza da uni di.

(kt/tk)